Статьи журнала "Современное образование"

ӘДЕБИ КЛУБ | Б. Габдуллин. Танымал және жаңа есімдер

Ұлы сөз өнерінің дүниеге келуіне, тиісінше, жауһар шығармалардың жазылуына дәуір, уақыт, әлеуметтік-экономикалық жағдай, ұлттың жалпы мәдениетінің дамуы, мәдени-философиялық ой-пікірлер түрткі болды ма; Бұл қатаң цензура ма, әлде жазушының данышпандық шығармасы осы жағдайларға қарамастан Құдайдың қалауымен жазылды ма?

Осы сұрақтарға жауап алу үшін мен адамзат өркениетінің тарихына, дәлірек айтқанда, адамзат үшін құндылығы ешқашан жоғалмайтын әлем әдебиетінің жауһарлары жасалған дәуірге саяхат жасауды ұсынамын.
Ең алдымен, IX-XII ғасырлардағы Орталық Азия мәдениетінің гүлденген кезі – Шығыс Ренессансы дәуірі еске түседі.

Бұл мәдени өрлеу Еуропалық Ренессанстың да туындауына үлкен әсер етті. Бұл дәуірде Орталық Азияда Мұса әл-Хорезми (783–850), Ахмад әл-Фарғони (797–865), Имам әл-Бухари (810–870), Мұхаммед ат-Тирмизи (824–892), Әбу Наср әл-Фараби (873–950), Әбу Райхан Беруни (974–1048), Әбу Әли ибн Сина (980–1037), Махмуд әл-Замахшари (1075–1144) және тағы басқалар сияқты ірі ғалымдар дүниеге келіп, өмір сүрді, өздерінің керемет еңбектерін жазды. Олар әлемдік мәдениеттің гүлденуіне үлес қосып, Шығыс Ренессансының негізін қалады.

Олардың баға жетпес еңбектері туралы егжей-тегжейлі айтпай-ақ, мен осындай данышпандардың дүниеге келуіне ықпал еткен сол дәуірдің мәдениетінің сипаттамаларын ғана атап өткім келеді. Мавераннахрға жорық жасаған ұлы қолбасшы Ескендір Зұлқарнайынның айтуынша, ол жерден жоғары, өте дамыған ежелгі мәдениетті әрі еш қысылмастан өзіңе қабылдауға болатын дүниелерді көрді. Ол құлдыққа мойынсұнушылықтың, еріксіздіктің, жабайылықтың, надандықтың жоқтығына таң қалды. Барлық жерде адамның жоғары қадір-қасиеті, батылдығы, сұлулықты жасап, оған таңдана білу үстемдік етіп тұрды.

Ең алдымен, Орталық Азияда ғаламның құпиялары, оның эволюциясы, сатылары, құрылымы, заттар мен жанның ерекшеліктері; әртүрлі ғылымдарды, руханилықты, ағартушылықты білуге деген ұмтылысты әлеуметтік дамудың маңызды критерийіне айналдыру сияқты ғылыми-философиялық мәселелерге үлкен қызығушылық болды. Әлемді Жаратушының ең жоғарғы туындысы ретінде адамға ерекше көзқарас қалыптасты. Адамның танымы мен ой-өрісін арттыру, оған сену, халыққа білім беру, қоғам үшін игі істер жасау адамның ең басты міндеті болып саналды.

Адамгершілік, этика, қарым-қатынас мәдениеті қағидаттарын құрметтеу адамды тәрбиелеудің негізгі мақсаты болып саналды, әділ іс-әрекеттерге, адамды көтеруге, руханиятқа ұмтылуға жағдай жасалды.
Шығыс Ренессанс дәуірінен кейін, 200 жылдан кейін Батыс және Орталық Еуропалық ренессанс дәуірі басталды (Италияда – XIV–XVI ғасырлар, басқа елдерде – XV–XVI ғасырлар).

Дәл осы кезде бүкіл Еуропада Рабле, Боккаччо, Эразм Роттердамский, Монтень, Шекспир, Лопе де Вега және т.б. осылар сияқты әдебиеттің алпауыттары дүниеге келді.

Бұл ұлы тұлғалардың дүниеге келуіне не себеп болды?

Әрине, бұл оның негізінде еуропалық қоғамдағы зайырлы, гуманистік және әлеуметтік-экономикалық қайта құрулар орын алған мәдениеттің өзіндегі түбегейлі реформамен түсіндіріледі. Ата-бабасының тектілігі емес, адамның болмысы, оның күш-жігері, ақыл-парасаты, еңбекқорлығы алдыңғы қатарға шығады. Адам өзін және әлемді басқаша көре бастайды, оның бағалау өлшемшарттары, эстетикалық талғамы, айналадағы шындыққа және өткенге көзқарасы өзгереді. Үйлесімді, еркін, жан-жақты дамыған тұлға идеалы қалыптаса бастады.

Еуропадағы Қайта өрлеу дәуірі де философиялық ойдың қарқынды дамуымен, натурфилософияның пайда болуымен, жаратылыстану ғылымының гүлденуімен ерекшеленді, ғылым мәдениетпен тығыз байланысты. Ұлы Леонардо да Винчидің ең жарқын туындысы бұған жарқын мысал бола алады.
Орыс әдебиетінің ең салтанат құрған дәуіріне – XIX ғасырға көшейік. Державин, Карамзин, Фет, Пушкин, Лермонтов, Толстой, Достоевский, Лесков, Гончаров, Крылов, Грибоедов, Некрасов, Тютчев, Чеховтардың айбынды тұлғалары бір ғасырға – орыс әдебиетінің алтын ғасырына сыйып кетті. Ешқандай әдеби дәстүрі жоқ Ресейге өзінің көркемдік қасиеті мен әлемдік ықпалы жағынан ағылшын және француз тілдеріне тең келетін әдебиет жасау үшін бір ғана XIX ғасырдың өзі жеткілікті болды.

Орыс қоғамында әдебиет аса маңызды мәнге ие болды. Ол ұлттың рухани болмысының негізіне айналады. Ал жазушының беделі өмір ұстазы ретінде көкке көтеріледі.

Енді атажұртымыз – қазақ әдебиеті туралы әңгіме қозғайық. Иә, ол Шығыс және Еуропалық Қайта өрлеу дәуірінде әйгілі болған ұлы есімдермен мақтана алмайтын шығар, бірақ ол топырақтан да өте көп таланттар жарқырап шықты.

Қазақ әдебиетінің гүлдену кезеңдерін суретшінің рухы үшін күрескен, оны шабыттандырған күштерді анықтау мақсатында қарастыра отырып, мен оның мәңгілік құндылықтары мен қазіргі шатастырылған әлемнің бұйрығы арасындағы алшақтықтан өсетін шынайы өнерге тән терең пафос пен жүйкені сезінетін шығармын.

Қазақ әдебиетінің қайраткердің рухы үшін күрескен, оны шабыттандырған күштерді анықтауға талпынғанда, оның мәңгілік құндылықтары мен қазіргі абдырап қалған әлемнің талаптары арасындағы алшақтықтан шығатын шынайы өнерге тән терең ықыласты сезінетін шығармын. Бұл әлемді әдеби шығарманы бағаламай, оған бұрынғыдай өмірге жол сілтеуші емес, ойын-сауық, сылдырауық ретінде қарағаны үшін кінәлаудың қажеті бар ма.
Абай дәуірі. «Абай ұлы, Абай – ғұлама» деп жазған Герольд Бельгер дұрыс айтады. Оның поэзиясы – қасиетті мәтіндердің поэзиясы. Өмір өзенін әлемнің қайғысы мен көз жасы толтырады. Абай ұлы, себебі ол біздерге – қазақтарға өзгеше Илиаданы, Құдіретті комедияны, Лир Патшаны, Фаустты жазды. Сыни ақылдың жанашыры, ағартушы рационалист, халық мәдениетінің жалынды күрескері, екіжүзділердің, дүниеқұмарлар мен дәстүрден аса алмайтын ақсақалды аға сұлтандардың арасында Абай бір өзі тек қазақ халқының тарихында ғана емес, бүкіл Таяу Шығыс тарихында да өз дәуірінің айрықша құбылысы болды.

Абайдың шығармашылығы жоқ жерден пайда болған жоқ. Оның шығармашылығына жыраулар дәуірінде өмір сүрген Асан Қайғы, Доспамбет, Шалкиіз, Бұқар жырау, Марабай сияқты жыраулардың, Махамбет Өтемісов...т.б сынды ақындардың халық ауыз шығармалары түрткі болды.

Өткен ғасырдың соңғы ширегінде схоластикалық медреселер мен фанатикалық молдалардың ғасырлар бойғы үстемдігінің орнына Шығыста діни-буржуазиялық жаңашылдық пайда болған кезде, Абай бұған сын көзбен қарап, салқынқандылық танытты. Ол батыс мәдениеті мен орыс халқы мәдениетінің игі ықпалы үшін бұл құбылысты жоққа шығарды.

Мұрат Әуезовтің пікірінше, Шығыстың бүкіл ежелгі мәдениетінен Абай араб-иран және «шағатай» көне дәуірінің классикалық поэзиясын ғана өзіне рухани азық ретінде таңдап алған. Абай тек Фирдауси, Хафиз, Саади, Низами, Науаи және Физулидің ғана өлмес поэтикалық туындыларын шынайы мойындады.

Бірақ Абай жас кезінен-ақ өзінің «Қағбасын» Исламның қирандыларынан да, Шығыстан да емес, Батыстан іздеп, жалғызаяқ соқпақ жолмен жүріп, өз дәуірінің зұлматы мен түнегінен өтті. Осы ізденісінде ол жарық ​пен бақыт тапты, сүрлеу жол оны «ешкім ешқашан ұмытпайтын жерге», орыс халқының ұлы кемеңгері Александр Пушкиннің «шығармаларына» апарды. Бәлкім, игілікті ескерткішке жаңадан келгендердің алғашқысы – Абай болса керек. Абай оған бүкіл Таяу Шығыста да алғашқылардың бірі болып келді.

Ал бүгінде халық және орыс классикалық поэзиясының нәрімен сусындаған барлық өлмес туындыларымен ол біздің көз алдымызға өткеннің таңғажайып құбылысы болып көрінеді. Олардың өз халқының сан ғасырлық рухани мәдениетінен әкелген, орыс мәдениетінің керемет ықпалымен тамаша байытылған туындылары қазақ классикалық поэзиясының жарқын шыңы ретінде Абай есімінің өшпес даңқын қалыптастырды.

Иә, Абай ұлылардан үйренді, ғұламалардың еңбектеріне сүйене отырып, жаңа жетістіктерге жетті, бірақ оның баға жетпес өлеңдерінің дүниеге келуі оның өмір сүрген, шығармаларын жазған дәуірмен дәуірмен байланысты емес.

Абай шығармашылығы қазақ әдебиетінің қол жетпес шыңы әрі оның жауһар туындыларының дүниеге келуі тек бір Алланың ғана құдіреті. Менің бұдан басқа еш айтарым жоқ.
ХХ ғасырдың 30-жылдары. Қазақ әдебиетінің гүлденуінің келесі кезеңі. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Мыржақып Дулатұлы, Бейімбет Майлин, Сәкен Сейфуллин, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов және, әрине, Мұхтар Әуезов сынды алашордалықтар – қазақ ұлтының рухын зерделі де білімді таратушылар мәдени өмір сахнасына шығады. 30-шы жылдары (Әуезовте де 40-50-ші жылдар болған) олардың шығармашылық өркендеу дәуірі басталады – бұл адамдардың қоғамдық санасындағы бетбұрыс, үміт, ізденіс, әлеуметтік күйзеліс кезеңіне тура келді. Болашақ әлі бұлыңғыр, аумалы-төкпелі заман еді. Үлкен қайғы мен қасіреттің ауылы алыс еместей көрінетін.

Төңкерістерден, 16-шы жылғы көтерілістерден қатты қажыған қазақ қоғамы есін жия алмай, рухани күйзеліске түсті. Бір қызығы, дәл осы жағдайдың жақсы жағы да болды. Еуропалық білім алып, Мәскеу мен Санкт-Петербургте ұзақ жылдар еңбек етіп, Ресейдегі демократиялық өзгерістердің алғашқы әсерлерін бойына сіңірген алашордалықтар туған халқына «Оян, қазақ!» деп үндеу тастады.

Бұл кезде Ресейде орыс әдебиетінің күміс ғасырының жарқын өкілдері мен ізбасарлары – Леонид Андреев, Максим Горький, Валерий Брюсов, Александр Куприн, Иван Бунин, Александр Блок, Анна Ахматова, Андрей Белый, Владимир Маяковский, Сергей Есенин, Борис Пастернак, Марина Цветаеваның еңбектеніп, тамаша туындыларын дүниеге әкеліп жатқанын ұмытпауымыз керек. Әрине, олар аталмыш өкілдердің көпшілігінің шығармашылығымен таныс болды және бұл әдеби мектеп олардың шығармашылығына игі әсерін тигізбей қоймады. Осылайша, қиын-қыстау кезең, халықтың өзіндік даму жолын іздеген кезі олардың талантты туындыларды жазуы үшін айтарлықтай жемісті болды.

Ал Мұхтар Әуезов өз қоғамынан оқшауланып, биліктің тарапынан жасалған қандай да бір кедергілерге қарамастан, өзінің әйгілі «Абай жолы» романын жазады. Кемеңгер Әуезовтің орыс және әлемдік реалистік әдебиеттің керемет әсерімен қоректенгені, сонымен бірге Әуезовтің суретші ретінде қалыптасуына қазақ халқының ауыз және жазба әдебиеті қазынасының ықпалы басым болғаны даусыз. Қазақ фольклорының тамаша білгірі ретінде танымал болған Мұхтар Әуезов дәл осы фольклорлардан жарқын бейнелерді, эпитеттер мен салыстыруларды, афоризмдерді, мақал-мәтелдерді жинап құрастырған.
ХХ ғасырдың 70-80 жылдары. Қазақ әдебиетінің тамаша туындылары дүниеге келген уақыт. Бұл цензура жүгенсіз кеткен, атмосферада арамшөптей қаптап, 30, 40, 50-ші жылдары аяусыз қуғын-сүргінге ұшыраған, қардай ақ деп қастерленген дүниені қара деп атауға мәжбүрлеген, ел күштеп пікірлес жасаудан, зорлық-зомбылықтан, қорқыныш-үрейден, тұрақсыздық пен бағытсыздықтан енді ғана көзін ашып келе жатқан қатал кеңестік партия әдебиетінің кезі еді. Бір сөзбен айтқанда, енді түрмеге тоғытпай, кітапты жарыққа шығартпайтын экстремум уақыты болды. Бұған жарияланғаннан кейін билік бірден тәркілеп алған Олжас Сүлейменовтің «Аз и Я» кітабын мысал ретінде келтіруге болады.

Бірақ қазақ жазушылары салынған тыйымдарға жауап ретінде қулыққа барып, арғы тарихты суреттейтін тарихи романдар жаза бастады. Ілияс Есенберлин, Әнуар Әлімжанов, Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин, Тахауи Ахтанов, Зейнолла Қабдолов, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Қалтай Мұхамеджановтың атақты романдары мен драмалық шығармалары, Бердібек Соқпақбаев, Морис Симашко, Сейітжан Омаров, Мұзафар Әлімбаев, Әзілхан Нұршайықов, Сәкен Жүнісов, Сәтімжан Санбаев, Оралхан Бөкеев, Қабдеш Жұмаділов, Сайын Мұратбеков, Дулат Исабеков, Төлен Әбдіков, Қалихан Ысқақов, Әкім Тарази, Тынымбай Нұрмағамбетов, Шерхан Мұртаза, Бексұлтан Нұржекеев, Смағұл Елубай, Адольф Арцишевский, Юрий Герттің әңгімелері мен хикаяттары осылай туындады. Поэзияда Мұқағали Мақатаев, Олжас Сүлейменов, Сырбай Мәуленов, Ғафу Қайырбеков, Жұбан Молдағалиев, Төлеген Айбергенов, Фариза Оңғарсынова, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев, Жұмекен Нәжімеденов, Мұхтар Шаханов, Исраил Сапарбаев, Жарасқан Әбдірашев, Шөмішбай Сариев, Кеңшілік Мырзабеков, Несіпбек Айтов, Иранбек Оразбаев, Бақыт Қайырбеков, Бақытжан Қанапьянов, Серік Ақсұңқарұлы, Ұлықбек Есдәулетовтің есімдері, Асқар Сүлейменов, Зейнолла Серікқалиев, Мұрат Әуезов, Сағат Әшімбаевтың сыни ойлары жарқырады.
Шығармашылық гүлденіп, кемелденуі дәл 70-80-ші жылдарға тұспа-тұс келген дарынды жазушылардың көп есімдерін атадым.

Бірақ олардың арасында Мұқағали ақынның жарқын бейнесі ерекше көзге түседі. Бұл қазақ әдебиетінің айрықша тұлғасы және мақтанышы.

Оған қоғамдық өмір (коммунистік мораль) заңдары үстемдік ете алмағандықтан, талантына қатаң бағынып, қиындықтарға еш сынбағандықтан өз поэзиясының тазалығын сақтай алды. Өзінің көркемдік критерийлеріне адалдығы жағынан онымен қатар тұруға лайықты сол кездегі жазушыны табу қиын. Дәл осындай жазушылар туралы сөз болғанда «Адам деген ардақты ат!» деген сөз бірден ойға оралады. Ол еш жерге мүше болмаған, ешнәрсеге қатыспаған, жүрегі қалаған дүниені ғана жазған.

Сөйтіп жүргенде тәуелсіздігімізді алдық. Сиқырлы таяқшамен сермеп жібергендей, біздің жазушылардың «күштері тез сарқылып» тынышталды. Әдебиетіміз үшін өте қайғылы кезең басталды. Біріншіден, жазушылық жалынның әлсіреуі, сірә, азаттық сүйген қазақ халқының көптен күткен тәуелсіздігінің ақиқатқа айналуынан болса керек. Сонымен қатар, менің ойымша, жаңа заман жазушылары алдын ала белгіленген өлшемдерге дөп түсуге тырысатын, ақиқатты осы өлшемдерге сәйкестендіретін әдебиеттер жасай бастады. Әдебиеттегі жасандылық оның сапасын бұзады. Сондықтан, қазақ әдебиетінің соңғы онжылдықтағы шығармалары қоғамдық сана-сезімнің нәзік қылын қозғай алмады.
«Қазіргі таңда Қазақстанда неге көрнекті туындылар жазылмайды?» деген сұрағыма кәріс ұлтынан шыққан орыстың көрнекті жазушысы, жерлесіміз Анатолий Ким: «Сіз байқаған құбылыс орыс әдебиетінде де байқалады. Мақтанғаным емес, менің және Тимур Зульфикаровтың шығармашылығын ерекшелік ретінде айтуға болады. Бұл біздің ерекше кемеңгер болғанымыз үшін емес, іштей конформизмнен және шығармашылықтан азат болғандығымыздан, шығармаларымызды «уақыттың талабына», кейбіреулердің сұранысына сәйкес жазбағандықтан, біз сөздің құдіреті арқылы мәңгілікке Жаратушы Өзінің нұрынан жаратқан жалғыз, қайталанбас, өлшеусіз, құдайшыл Адами болмысымызды енгізе отырып, неғұрлым маңызды дүниелерді жеткіземіз» деп өте дәл жауап берді.

Кім біледі, бәлкім, қазақтың қайсыбір авторының тамаша туындысы дүниеге келетін шығар. Иә болмаса біздің дәуір туралы тамаша шығарма жазу үшін әлі де уақыт керек шығар. Лев Толстойдың сипатталған оқиғалардан елу жыл өткен соң жазылған «Соғыс және бейбітшілік» атты ұлы романын еске алмаса болмайды.

Қалай дегенмен де, Жүсіпбек Қорғасбек, Қуандық Түменбаев, Ермек Тұрсынов, Ербол Жұмағұлов, Әсел Омар, Данияр Сүгралинов, Ақберен Елгезек сынды таланттардың шығармашылығына үмітпен қараймын. Ұлттың игілігіне айналатын туындылар пайда болады деп сенеміз әрі күтеміз.

Бәрі де уақыттың еншісінде...
«Заманауи білім» журналындағы мақалалар
Made on
Tilda